Upala pluća (pneumonia, zapaljenje) je zapaljenje plućnog parenhima koje zahvata alveolarne prostore i intersticijum pluća. Još je Hipokrat zapazio karakteristike ove, u to vreme opake bolesti, koja je vekovima sejala smrt širom zemaljske kugle. Mada je erom antibiotika i stalnim napredovanjem dijagnostičkih i terapijskih metoda smrtnost kod pneumonije značajno redukovana, ipak je ne treba potceniti. Postoje podaci da recimo u SAD godišnje oboli oko 6 miliona ljudi, od čega umre oko 60.000, a Svetska zdravstvena organizacija posebnu pažnju usmerava na činjenicu da je pneumonija vodeći uzrok smrti dece u svetu, sa fatalnim ishodom od 1.8 miliona svake godine.

Vrste pneumonija:

Postoje brojne podele pneumonije: prema klinickom toku (akutne, subakutne i hronične), prema radiografskom nalazu (lobarne, segmentne ili lobularne-bronhopneumonije i intersticijumske), mikrobiološka (bakterijske, virusne, gljivične, izazvane protozoama i dr. ), odgovora na antibiotike (atipična i tipična), klinička podela (vanbolničke, bolničke, aspiraciona, kod imunokompromitovanih, kod AIDS-a) i dr.

Uzročnici

Od uzročnika najčešći su bakterije: Streptoccocus pneumoniae-pneumokok (vodeći uzročnik kod odraslih), Haemophylus influenzae tip B (posebno kod dece do 5 godina) , Klebsiella pneumoniae, Mycoplasma pneumoniae, Legionella pneumophila, Chlamidia pneumoniae, a kod deficita imunog sistema i bolničkih pneumonija Staphylococcus aureus i Psudomonas aeruginosa i virusi: adenovirusi, respiratorni sincicijalni virus, virusi influence i parainfluence. Virusi su odgovorni za 2/3 pneumonija u dečijem uzrastu, a važno je pomenuti i da u opštoj populaciji nije redak slučaj da se na primarnu infekciju virusom nadoveže sekundarna bakterijom.

Infekcija najčešće nastaje aspiracijom mikroorganizama koji se već nalaze u gornjim disajnim putevima( ilustracije radi kod 40-50% zdravih ljudi se nalazi streptococcus pneumoniae u nazofarinksu), zatim kapljičnim putem (virusi, udisanjem zaraženih kapljica), udisanjem zaraženih čestica prašine, udisanjem kapljica vode kontaminiranih legionelom, putem krvi iz nekog drugog žarišta i dr. Treba reći da postoje i određeni faktori i stanja koja pogoduju razvoju infekcije: virusna infekcija gornjih disajnih puteva, pušenje, alkoholizam, starost, zanimanje, hronična opstruktivna bolest pluća, dijabetes, dug boravak u bolničkoj ustanovi kao i sva hronična oboljenja sa deficitom imunog sistema, a primećeno je i da se češće javlja kod muškog pola.

Simptomi:

Kao i kod velikog broja infekcija javljaju se opšti simptomi, tipa povišena telesna temperatura, groznica, malaksalost, znojenje, gubitak apetita, bolovi u mišićima i zglobovima, glavobolja. Od simptoma plućnog porekla česti su kašalj, iskašljavanje, nedostatak vazduha odnosno otežano disanje (dispnoja), ubrzano disanje (tahipnoja), a mogu se javiti i bol pri disanju (zahvaćenost plućne maramice), hemoptizije (iskašljavanje krvi), kao i cijanoza (plava prebojenost kože, koja je inače i dokaz teže forme upale pluća, gde je količina kiseonika koja se doprema do periferije u rizičnim okvirima).

Dijagnostika:

Sama dijagnostika se uglavnom bazira na opisu simptoma i trenutnog stanja koje pacijent daje lekaru,kao i fizikalnim pregledom (inspekcijom- posmatra se način disanja, palpacijom- pojačan tzv. fremitus pektoralis, perkusijom- tmulost iznad regije upale, auskultacijom- stetoskopom se mogu zapaziti pukoti u kasnom inspirijumu (udahu) a kod veće količine sekreta i vizing (zviždeći ili šištav zvuk)). Definitivna dijagnoza se ipak postavlja radigrafskim ispitivanjem pluća (PA i levi bočni snimak) gde radiolog zapazi karakteristične promene.

Od pomoći nam mogu biti i laboratorijske analize: hemokultura (u krvi se mogu zapaziti, mada ne uvek, povišena sedimentacija, povišen C-reaktivni protein (u poslednje vreme potisnuo sedimentaciju kao parametar akutne infekcije), leukocitoza sa dominacijom neutrofila (tzv. skretanje ulevo kao dokaz moguće bakterijske infekcije), leukopenija sa limfocitozom ( tzv. skretanje udesno, gde nam povišen broj limfocita ukazuje na viruse kao moguće izazivače), analizom sputuma (ispljuvka) ( na početku oskudan, kasnije gnojav, a sam taj podatak nas može navesti da posumnjamo na bakterijsku infekciju ,a po boji gnoja čak i koja je bakterija u pitanju, dok bakterijskom analizom sputuma, iako retko možemo izolovati uzročnik infekcije i izabrati odgovarajući antibiotik), bris grla i nosa, serološkim testovima ( za virusne infekcije, gde nam povišen broj specifičnih antitela govori o uzročniku) i dr.

Terapija:

Terapiski pristup se svodi na tretiranje pratećih simptoma bolesti i samog uzročnika infekcije. U tu svrhu se preporučuju mirovanje u postelji, uzimanje dosta tečnosti, laka i kašasta hrana, prestanak pušenja i uzimanja alkohola, antipiretici (za skidanje temperature; preporučljivo da se primenjuje kod veće od 38 stepeni Celzijusa, jer je i sama povišena temperatura način borbe protiv virusa, a od lekova se koriste paracetamol i aspirin ( ne deci ispod 11 godina)), analgetici ( kod prisustva bola, može recimo aspirin), a u težim slučajevima dolazi u obzir i oksigenoterapija ( preko maski za kiseonik kod smanjenog parcijalnog pritiska kiseonika u krvi).

Shodno poznavanju najčešćih uzročnika upale pluća, ali i vrlo čestoj nemogućnosti izolovanja pravog uzročnika, prihvaćena je praksa primene empirijske terapije antibioticima upravo usmerene ka njima, a po eventualnom otkrivanju pravog uzročnika može se primeniti odgovarajući antibiotik.Važno je pomenuti da iako antibiotici ne deluju na viruse, treba ih uvek primeniti, jer kod 50% slučajeva nikada ni ne saznamo uzročnika, a i kod virusa je moguća sekundarna bakterijska infekcija. U tu svrhu koristimo peniciline proširenog spektra dejstva (amoksicilin) , a u slučaju preosetljivosti na peniciline daje se eritromicin, u kombinaciji sa eventualno cefalosporinima ( da pokrijemo i gram negativne bakterije) ili kombinaciju aminoglikozidima (gentamicin) sa flukloksacilinom ( kod povećane mogućnosti infekcije stafilokokom), a kod teških infekcija, posebno imunokompromitovanih pacijenata u obzir dolaze i cefalosporini 3. i 4. generacije, imipenem, meropenem (spadaju inače u rezervne antibiotike) i metronidazol (pokriva anaerobne bakterije). Dužina lečenja je 7-10 dana, nekada i duže, a način primene je po preporuci lekara. Uglavnom se terapija primenjuje ambulantno, dok je hospitalizacija rezervisana za teže slučajeve ili hronične bolesnike.

Treba pomenuti da postoji i prevencija pneumonije izazvane pojedinim uzročnicima, a Svetska zdravstvena organizacija navodi da bi se vakcinacijom dece protiv hemofilusa influnce tip B, pneumokoka, rubeole i bortadellae pertusis( izazivač velikog kašlja), kao i dobrom ishranom i tretmanom pneumonije moglo sačuvati milion dečijih života godišnje.

Komplikacije:

U zavisnosti od uspeha primenjene terapije, kao i predhodnog stanja pacijenta, stanja imunog sitema i eventualno prisutnih hroničnih bolesti mogu se javiti komlpikacije kao što su bakterijemija (prodorom bakterija u krv sa mogućom sepsom (posebno karakteristično za gram negativne bakterije)), pleralni izliv (prisustvo viška tečnosti u pleuralnoj šupljini), empijem pleure (prisustvo gnoja u pleuralnoj šupljini), apsces pluća (lokalizovana gnojna kolekcija u plućima), akutni respiratorni distres sindrom kada je funkija pluća izuzetno ugrožena i često završava smrću pacijenta.

Preporuka:

Sve u svemu, iako zvuči kao floskula, zdrav način života, redovna fizička aktivnost, pravilna ishrana i uredan san, uz izbegavanje pušenja, alkohola i drugih rizičnih faktora pre same bolesti, kao i pravovremeno javljanje lekaru, pravilna primena terapije i izbegavanje zloupotrebe antibotika( jer time stvaramo sve više rezistentnih slojeva bakterija,a samim tim i borbu sa infekcijom dosta neizvesnijom) značajno će unaprediti prognozu pneumonije i smanjiti broj smrtnih ishoda.